ماه برات (1)

ماه برات در خراسان

نوشته : یزدانجو

برگرفته از: سایت تبیان

مردم خراسان در نیمه‌های ماه شعبان هر سال یعنی  طی روز های دوازدهم تا چهاردهم شعبان با برگزاری مراسم مذهبی ویژه ای با عنوان برات یاد و خاطره عزیزان از دست رفته را گرامی داشته و به یاد مردگان خیرات می كنند. دامنه ی این رسم آن چنان گسترده است كه به ماه شعبان در این منطقه  ماه برات نیز می گویند.

مراسم شب‌های برات یا چراغ برات سابقه‌ای دیرینه و ریشه‌دار دارد. پژوهش حاضر به منظور بررسی سابقه و تطور این رسم و باور خراسانی و نشان دادن این امر صورت گرفته كه برات رسمی ایرانی اسلامی ونه فقط اسلامی است.

بدان دلیل كه مراسم چراغ برات در سه شب و روز یازده تا چهارده و یا دوازده تا پانزده ماه قمری شعبان برگزار می‌شود در نگاه نخست همگان آن را  آیینی عربی- اسلامی تلقی می كنند  اما با توجه به اینكه  نه در گذشته ی هزار وچند صد ساله ی حضور اسلام در ایران و نه در حال حاضر این سنت به صورت كامل از سوی هیچ كدام از  پیشوایان دینی مورد تایید قرار نگرفته است در اسلامی بودن صددرصد آن تردید است. از سوی دیگر با توجه به اینكه این رسم برخلاف سایر رسوم  ملی ایرانی همچون نوروز و یلدا و چهارشنبه سوری و … مورد توجه حكومت‌های ملی ایرانی یا حداقل مدعیان حكومت ملی  و نهادهای رسمی كشور، چون روزنامه‌ها و رادیو  تلویزیون نبوده و نیست ایرانی بودن كامل این آیین نیز محل تردید است .

با این همه شواهدی هست كه نشان می دهد اصل این آیین برگرفته از اعتقادات و رسوم ایران باستان است كه پس از اسلام و خاصه در دورانی كه نهضت شعوبی گری در ایران والبته در راس همه ی مناطق آن ،خراسان، برای ایرانی كردن اسلام تلاش می كرد رنگ و بوی اسلامی گرفته و براین اساس آیینی  ایرانی و ریشه‌مند است . لذا با توجه به بی‌توجهی ارگان‌های ملی كشوری و مذهبی نسبت به این مراسم و باورهای آن ضرورت بررسی ریشه و سابقه این آیین توسط دست‌اندركاران فرهنگ ایران زمین و به ویژه اهل خراسان محسوس است و در صورت توفیق گام فرهنگی در خوری در راه شناخت ایران و خراسان بزرگ خواهد بود.

براین اساس در این مقال تلاش می شود تا ضمن نگاهی به ریشه های تاریخی واسلامی این رسم كهن نحوه ی اجرای آن در برخی مناطق خراسان هم مورد بازنگری وتامل قرارگیرد تا بدین گونه قدمی كوچك در راه حفظ واحیای این سنت نكو برداشته شود.

گرامیداشت  مردگان در بین ایرانیان

ایرانیان از دیرباز برای رفتگان خود احترام خاصی قایل بوده وسعی می كرده اند كه به نوعی روح آنان را از خود راضی نگه دارند.ایشان برهمین اساس مراسمات گوناگونی داشته اند كه مراسم چراغ برات یكی از آنها است.

گرچه مراسم چراغ برات یا شب‌های  برات خراسان با این عنوان و زمان برای عموم مردم ایران شناخته شده نبوده ورسمی با این نام  در میان آنان رایج نیست اما موضوع و مراسم آن برای همه ایرانیان آشنا است.

مردم تهرانی‌ها و اغلب  اهالی مناطق مركزی  ایران جمعه آخر اسفند را بی آن كه نامی خاص برای آن داشته باشند به مردگان خود و خیرات برای آنها اختصاص می‌دهند. اهالی مناطق گیلان و آذربایجان و یزد نیز برخی  از جمعه های ماه رجب را به نام رغایب یا لیلة الرغائب نامگذاری كرده ودر آن ایام به زیارت دیار خاموشان رفته واقدام به خیرات برای درگذشتگان می كنند.برخی  دیگر از مردم ایران نیز آخرین روزهای سال شمسی و آخر اسفند را با نام عید علفه یا عید مرده‌ها به این امر اختصاص می‌دهند.

مردم بخشی از مناطق استان مركزی وهمچنین مردم كردستان نیزهمانند خراسانیان  مراسمی بانام برات دارند اما با این تفاوت كه تنها روز چهاردهم شعبان را شامل می شود.حال با توجه به مطالب گفته شده دربالا می توان نتیجه گرفت هرچند  بررسی ریشه و سوابق آیین چراغ برات در خراسان به ظاهر پژوهشی برای شناسایی یك رسم كهن در بخشی از سرزمین ایران است اما به واقع بررسی سوابق سایر عناوین این مراسم نیز هست و خلاصه این كه اقدامی است برای بازشناسی سنتی كهن كه به مروز زمان پاره پاره گشته است و هر بخش نامی به خود گرفته وبراثر شرایط زمانی ومكانی با سایر بخش های دیگر تفاوت یافته است.

پس از سیر و تأمل در مراسم ، باورها، عناوین و ایام این آیین ایرانی _ اسلامی به وضوح معلوم می‌شود كه چنین باور و رفتاری از به هم پیوستن دو چشمه ایرانی و اسلامی پدید آمده كه هر كدام از جایی دور دست یكی از فلات ایران و هزاران سال پیش و دیگری از جزیرت العرب نشأت گرفته و در ایران به هم رسیده و تشكیل آیین موجود را داده‌اند.

سرچشمه ایرانی برات

گرچه اغلب مردم مسلمان از بلخ و بخارا تا بغداد و مصر در سده‌های میانه بعد از اختلاط اسلام و ایران در ماه شعبان متوجه گورستان‌ها و زیارت قبور كسان خود می‌شده‌اند، اما بعید است كه ماه شعبان برای این امر ویژگی و توصیه‌ای از سوی شارع دین مبین اسلام به همراه داشته باشد. بلكه به نظر می‌رسد كه بعضی تشابهات و همخوانی‌های این ماه با برج اسفند ایرانی باعث شده تا آداب فروردگانی برج اسفند به ماه قمری شعبان افتاده و نام لیلةالبرات گرفته باشد.

ماه شعبان كه تا پیش از لغو كبیسه (به فرموده پیامبر اسلام) تقریباً با ماه اسفند شمسی منطبق بوده است،‌از فردای ظهور پیامبر اسلام بعضی ویژگی‌ و قداست‌های حائز اهمیت البته بی‌هیچ اهمیتی برای یادبود مردگان یافته است. اولا گفته شده است كه در این ماه ولادت امام حسین صورت گرفت و پیامبر را بسیار شادمان ساخت. دیگر اینكه در روز پانزدهم ماه شعبان بوده كه پس از 18 ماه قبله‌گاهی بیت‌المقدس، قبله از بیت‌المقدس به كعبه انصراف و تحویل یافته است. پس از این واقعه ماه شعبان نزد اعراب و مسلمین از اهمیت خاصی برخوردار شد،‌ به طوری كه در سده‌های نخستین اسلامی شب نیمه شعبان برای تمام امت شبی مبارك و عیدی بزرگ بوده است. به نوشته مقدسی دانشمند و سیاح ایرانی‌الاصل ساكن بیت‌المقدس سده چهارم هجری نیمه شعبان یكی از عیدهای مهم اسلامی بوده و در بیت‌المقدس بهتر و زیباتر از هر جای دیگر برگزار می‌شده است چنان كه رمضان در مكه ، دو عید[فطر و قربان] در اصقلیه (ظاهرا سیسیل) و عرفه در شیراز و آدینه در بغداد و عاشورا در مكه به نیكی برگزار می‌شده است.

نكته قابل ذكر اینكه، گرچه به اعتقاد شیعه امامیه، ولادت امام غائب (در سده ی سوم هجری) هم در نیمه شعبان روایت شده است، اما پیداست كه برای امت اسلامیِ غیرشیعه این امر خبر مهمی نبوده است.

دو دلیل برای این امركه مردم مسلمان ایران در سده‌های سوم و چهارم هجری آیین و مراسم یاد درگذشتگان و پذیرایی از روان و فروهر آنان را به نیمه ماه شعبان انتقال داده و نام لیله‌البرات یا چراغ برات و شب چك به آن داده‌اند، وجود دارد كه تا حدی قانع كننده است. اول اینكه اگر حساسیت ایرانیان زرتشتی را نسبت به هر ماه و روز سال، از نظر رفتار دینی و اعتقادی، درنظر بگیریم و توجه داشته باشیم كه آنان عید مردگان را در سده‌های سوم و چهارم در برج هشتم سال یعنی آبان‌ماه برگزار می‌كرده‌اند، پذیرفتنی خواهد بود كه پس از اسلام آوردن هم، باز متمایل باشند كه در ماه هشتم سال اسلامی قمری، یعنی شعبان، به برگزاری این مراسم بپردازند. دیگر این‌كه شعبان قمری تا سال 11 هجری، كه در آن سال بنا به آیه ی انما النسئی زیادت فی‌الكفر… لغو كبیسه توسط اعراب صورت گرفت با برج اسفند شمسی منطبق بوده و ریشه و اصل عید آبانگان یعنی  فروردگان خاص آستانه ی بهار و ماه اسفند بوده است.

حال اگر به اختلاط پیش از اسلام اعراب با ایرانیان و تاثیر شدید بعضی از قبایل عرب از فرهنگ و تمدن ایران هم توجه داشته باشیم، این مسئله كه باور و آیین فروردگانی ایرانی مربوط به ماه اسفند، پس از اسلام رنگ و بوی اسلامی گرفته و به دلیل فوق به ماه شعبان افتاده باشد.غیر قابل قبول نمی نماید. هرچند ممكن است دلایل دیگری هم برای این انتقال و تحول بوده باشد.

… ادامه دارد.

دربارهٔ در کوچه های بیدخت

به عنوان یک بیدختی متولد دهه 1320 خورشیدی سعی دارم خاطرات و دانسته های خود در باره بیدخت چند دهه پیش را بازگو کنم. به عنوان چاشنی، برخی مطالب کوتاه دینی، فرهنگی و ادبی نیز اضافه می کنم. البته عکس های قدیمی نیز جایگاه خاص خود را دارند. همواره نیازمند راهنمائی و همکاری دوستان و همشهریان عزیز هستم؛ انشاءالله دریغ نخواهند ورزید.
این نوشته در مناسبت ها ارسال شده و با , , , , , , , , , , , , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s