برگی از یک کتاب/45

شب يلدا

سفره شب یلدا

سفره شب یلدا

     شب يلدا، كه امروزه به شب چلّه معروف است، در ايران سابقه چندين هزار ساله دارد.شب يلدا  نخستين شب زمستان يعني شب اولين روز زمستان است و اين روز، زادروز مهر يا تولد خورشيد خوانده شده است. مردم روزگاران دور گذشته كه پايه زندگي شان بر كشاورزي و دامداري قرار داشت و در طول سال با سپري شدن فصل ها و تضادهاي طبيعي خو گرفته بودند، بر اثر تجربه و گذشت زمان، با گردش زمين و خورشيد و تغيير فصول و بلندي و كوتاهي روز و شب و جهت و حركت ستارگان آشنايي يافته و كارها و فعاليت هاي خود را با توجه به آن تنظيم مي كردند.

     روشني و روز و تابش خورشيد و اعتدال هوا در نظرشان مظاهر نيك و موافق ايزدي بود. و برعكس، تاريكي و شب و سرما را از اعمال اهريمن مي پنداشتند. ملاحظه مي كردند كه در بعضي ايام و فصول روزها بلندتر مي شود و هرچه روزها بلندتر مي شد بهره ي بيشتري از نور خورشيد مي بردند. در عين حال مي ديدند كه روزها كه بلندتر مي شود شب ها كوتاه تر مي گردد. كم كم اين باور برايشان پيدا شد كه روشني و تاريكي و نور و ظلمت همواره در نبرد و كشمكش هستند؛ گاه خورشيد و روشني چيره شده و گاه تاريكي غلبه مي يابد.

     بعدها با توجه به همين تغييرات روز و شب و تغييرات آب و هوايي، ايام سال را تقسيم بندي كرده و هر قسمت را نامي مخصوص نهادند. ابتدا سال را به دو فصل تابستان و زمستان تقسيم كردند. تابستان بزرگ « هَمَه» (hama) و زمستان بزرگ « زَيَنَه» (zayana) ناميده شد. جشن نوروز در ابتداي تابستان بزرگ و جشن مهرگان در آغاز زمستان بزرگ قرار داشت. در كتاب پهلوي « بُندَهِش» (bondaheš) طول تابستان برابر 210 روز و طول زمستان 155 روز ذكر شده است. در زمان ساسانيان اين دو فصل نامتساوي به چهار فصل مساوي به نام هاي وهار (vahār)، هامين (hāmin)، پاتيز (pātiz)، و زميستان (zamistān) تقسيم شد كه اكنون به ترتيب بهار، تابستان، پائيز و زمستان ناميده مي شود.

     در طول سال دريافتند كه كوتاه ترين روزها آخرين روز پائيز، يعني روز 30 آذر، و بلندترين شب ها، شب اول زمستان يعني نخستين شب دي ماه است. و متوجه شدند كه بعد از بلندترين شب سال، يعني از آغاز ماه دي، روزها به تدريج بلندتر و شب ها كوتاه تر مي شود؛ خورشيد هر روز بيشتر در آسمان مي پايد و نور و گرمي بيشتري مي بخشد. بدين سبب آن شب را يلدا يعني تولد و زايش خورشيد نام نهادند.

     به طوري كه پيشتر هم ذكر شد، تاريكي ضد روشنايي است. تاريكي نماينده ي اهريمن و از آثار وجودي او، و روشني از تجليات و آثار يزداني است. به همين مناسبت بود كه در شب ها آتش مي افروختند تا تاريكي و عوامل اهريمني نابود شده و بگريزند. در مقابل، خورشيد به مناسبت فروغ و گرماي كارسازش مقدس شمرده مي شد. آتش نيز همان والايي و تقدس را نزد مردم پيدا كرد. بنابراين در شب يلدا، يا تولد خورشيد و نور، جهت رفع اين نحوست، آتش مي افروختند؛ گرد هم جمع مي شدند؛خوان ويژه مي گستردند؛ و هرآنچه ميوه ي تازه كه نگهداري كرده بودند وميوه هاي خشك در سفره مي نهادند. اين سفره جنبه ي ديني و تقدس داشت. از ايزد خورشيد و روشنايي بركت مي طلبيدند تا در زمستان به خوشي سر كنند. ميوه هاي تازه و خشك و چيزهاي ديگر در سفره، تمثيلي از آن بود كه بهار و تابستاني پربركت در پيش داشته باشند. همه ي شب را در پرتو نور آتش – و بعد ها نور چراغ – مي گذراندند تا اهريمن فرصت دژخويي و تباهي نيابد.

     امروز، شب يلدا را شب چلّه مي گويند. دو چلّه داريم: چله بزرگ (از اول دي تا دهم بهمن) و چله كوچك (از دهم بهمن تا بيستم اسفند). و بدان جهت چلّه كوچك مي گويند كه طي آن شدت سرما كاهش مي يابد.

……………………………………………..

*برگرفته از كتاب جشن هاي آتش (جشن مهرگان، شب يلدا، جشن سده، پنجه، چهارشنبه سوري)، پژوهش و نگارش هاشم رضي، انتشارات بهجت، تهران، 1383، ص 73.

دربارهٔ در کوچه های بیدخت

به عنوان یک بیدختی متولد دهه 1320 خورشیدی سعی دارم خاطرات و دانسته های خود در باره بیدخت چند دهه پیش را بازگو کنم. به عنوان چاشنی، برخی مطالب کوتاه دینی، فرهنگی و ادبی نیز اضافه می کنم. البته عکس های قدیمی نیز جایگاه خاص خود را دارند. همواره نیازمند راهنمائی و همکاری دوستان و همشهریان عزیز هستم؛ انشاءالله دریغ نخواهند ورزید.
این نوشته در کتاب ارسال شده و با , , , , , , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s