برگی از یک کتاب/15

برگي از كتاب  نخجواني و تفسيرالفواتح

     تفسير عرفاني

     عرفا معتقدند كه تنها كشف و شهود عرفاني است كه از اسرار و بطن هاي قرآن پرده بر مي دارد. اين نوع مواجهه با قرآن، با تفسير به معناي مصطلح آن كه مبتني بر قواعد ويژه ايست، تفاوت دارد و تفسير عرفاني ناميده مي شود.

     آيت الله معرفت در تعريف تفسير عرفاني مي گويد:

     تفسير عرفاني آن است كه آيات بر اساس تأويل ظاهر آنها و مراجعه به باطن تعابير قرآن و اعتماد بر دلالت رمزي و اشاري آيات صورت مي گيرد و نه دلالت ظاهري آن، بلكه برخاسته از جوانب كلام و ذوق عرفاني است. در تفاسير عرفاني، مفسران با بطون و اسرار آيات سر و كار داشته، معتقدند كه قرآن گرچه داراي ظاهر است، ولي داراي مفاهيم رمزي بلند و گسترده اي است كه فهم آنها مخصوص خواص آشنا با اسرار شريعت است و چون قرآن معاني باطني را براي فهماندن به خواص با رمز و اشاره بيان كرده، آنان نيز آن اسرار نهايي را با همان شيوه رمز و اشاره بيان مي كنند و ظاهر قرآن را براي طبقه عوام مي گذارند.

     جواز تفسير عرفاني

     دو رويكرد در پيشينهْ تأويل و تفسير عرفاني در حوزهْ تمدن اسلامي به چشم مي خورد.

     رويكرد نخست، عدم جواز، منع و حتي بدعت دانستن اين رويكرد تفسيري است. در اين رويكرد در تفسير قرآن، جايي براي ديد عرفاني، حد اقل به صورت مستقل وجود ندارد. بلكه قرآن از ديدگاه هاي مختلف كه يكي از آنها جنبه ي معرفتي است، تفسير مي شود. ملا صدرا در تفسير« القرآن» خود ضعف اين شيوه، يعني رويكرد محض عرفاني در تفسير، را متذكر شده است. وي اين روش را خروج از ملاك و ضابطه ي فهم و تفسير بر مي شمارد.

     زركشي در« البرهان» نيز طرفدار همين رويكرد است. برخي نيز معتقدند قرآن كتابي است بيانگر حقايقي از شريعت مقدس؛ و ديد عرفاني ديدي است با منشاء غير اسلامي، به اين معنا كه سابقه ي آن به قبل از اسلام باز مي گردد.

     اما بسياري همچون سيوطي، تفتازاني، شعراني و ابن عربي از رويكرد دوم يعني مجاز و ضروري بودن اين روش سخن مي گويند.

     سيوطي نه تنها اين روش را خالي از اشكال مي بيند، بلكه اعتقاد دارد كه در صورت رعايت و اعتنا به ملاك و قواعد تفسير، تأويل عرفاني لازم است. وي البته به شرط ديگري نيز باور دارد و آن فهم باطن و درون آيات با حفظ ظاهر و معناي زباني الفاظ است. البته رأي سيوطي تفاوتي با نظر ملا صدرا نداشته و قواعد تفسير و حفظ ظاهر را همچون آخوند دو شرط ضروري بر مي شمارد. اما شعراني تأويل عرفاني را ستوده و دريافت باطن را تفسير حقيقي و فهم راستين مي داند.

     آنچه كه بايد توجه كرد اين است كه سبك و رويكرد انحصاري عرفاني صرف نظر از صحت و عدم صحت آن كمياب تر و يا غير مشهورتر است. در اين ميان به تفاسيري همانند« بيان السعادة» سلطان علي شاه بر مي خوريم كه تفسيري عرفاني و ولايي صِرف است؛ و يا مواردي ديگر نظير تفسير حقايق التفسير ابو عبدالرحمان سلمي، و تفسير روزبهان بقلي شيرازي كه به شيوه ي عرفاني نوشته شده است.

     اما وجود آيات و روايات بسيار با مضامين عرفاني و استناد مكرر عارفان بزرگ به آنها نشان مي دهد كه قبل از هرچيز، قرآن و سنّت، و بويژه قرآن، مصدر و منبع آرا و انديشه هاي عرفاني آنها بوده است. آياتي كه به نوعي مجازگويي در وحي را مشروعيت داده و به آن زيبايي نيز بخشيده است. اين آيات بر خلاف تصور بسياري، نه تنها از كاستي زباني يا ابهام معنايي برخوردار نيست بلكه داراي غناي واژگاني و معنا بوده و اعجاز آيات را منجر شده اند. سيوطي، ابو اسحاق شاطي( فقيه برجسته ي اندلسي در كتاب بسيار مهم الموافقات) و گلدزيهر، مستشرق معروف قرآني، اين ديدگاه را تقويت و تأكيد مي كنند. …

………………………………………………..

     نخجواني و تفسيرالفواتح( شماره 21 از مجموعه ايرانيان و قرآن)، زهرا شفاعي، تهران، خانه كتاب، 1391( صفحه 25).

دربارهٔ در کوچه های بیدخت

به عنوان یک بیدختی متولد دهه 1320 خورشیدی سعی دارم خاطرات و دانسته های خود در باره بیدخت چند دهه پیش را بازگو کنم. به عنوان چاشنی، برخی مطالب کوتاه دینی، فرهنگی و ادبی نیز اضافه می کنم. البته عکس های قدیمی نیز جایگاه خاص خود را دارند. همواره نیازمند راهنمائی و همکاری دوستان و همشهریان عزیز هستم؛ انشاءالله دریغ نخواهند ورزید.
این نوشته در کتاب ارسال شده و با , , , , , , , , , , , , , , , , , , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s